Een vissersdorp zonder haven
Tot het midden van de 19e eeuw was Wijk aan Zee en Duin een typisch vissersdorp, gebouwd tussen de duinen die hier al rond het jaar 1000 ontstonden.
- Duinakkers: in de 10e en 11e eeuw vormden zich rond het dorp hoefijzervormige paraboolduinen, waarvan de beschutte kommen vruchtbare akkers werden; de dorpsweide in het centrum is het enige overgebleven voorbeeld.
- Zeedorpenlandschap: eeuwen van kleine akkers en beweiding met koeien, schapen en geiten zorgden voor een bijzondere bloemenrijkdom rond het dorp, die zelfs een eigen naam kreeg: het zeedorpenlandschap.
- Zoon van een visser: de schilder Rijckert Aertsz werd omstreeks 1482 in Wijk aan Zee geboren als zoon van een visser.
- De Dorpskerk: de laatgotische Dorpskerk is wat overbleef van de veel grotere Sint Odulphuskerk; nadat Spaanse troepen de dakbalken hadden meegenomen voor het beleg van Alkmaar, werd de kerk rond 1600 door de protestanten hersteld.
- Geen haven: de vissers trokken hun schepen op het strand, maar toen in de 19e eeuw steeds grotere schepen nodig waren, verloor het dorp zonder haven de strijd met de concurrentie.
- Bittere armoede (1811): de visserij stierf een langzame dood, en rond 1811 sjokten veel inwoners dagelijks door het mulle zand naar Beverwijk om te bedelen.
Badgasten uit Amsterdam
Met de opening van het eerste badhotel begon voor Wijk aan Zee aan het eind van de 19e eeuw een heel nieuw bestaan.
- Het Badhotel (1881): het eerste Badhotel aan de Zwaanstraat opende in 1881, en de bevolking ging zich toeleggen op de ontvangst van badgasten, vooral gezinnen uit Amsterdam.
- Slapen in de serre: pensionhouders losten het tekort aan ruimte op door serres aan de voorgevels te bouwen, waarin de badgasten konden slapen.
- Van badkoets tot bikini: de Zwaanstraat werd verlengd tot aan het strand; eerst liet men zich met een badkoetsje in zee rijden, later waagde men zich in badkostuum op het strand.
- Met de tram naar zee: van 1882 tot 1924 reed er een tram tussen Beverwijk en Wijk aan Zee, eerst een stoomtram en vanaf 1892 een paardentram.
- Zomerhuizen: rijke Amsterdammers bouwden een eigen zomerverblijf aan de zuidrand van het dorp, en wie een huis verhuurde, trok met het gezin in het zomerhuisje achter de woning.
- Extra missen: tot in de jaren zeventig hield de katholieke kerk in de zomer extra missen in een dependance, omdat de nieuwe Sint Odulphuskerk aan de duinrand te klein was voor alle badgasten.

Buurdorp van de Hoogovens
De aanleg van het Noordzeekanaal en de komst van de staalindustrie veranderden de omgeving van Wijk aan Zee voorgoed.
- Een kanaal naar zee (1876): met de opening van het Noordzeekanaal in 1876 ontstond ten zuiden van het dorp de havenplaats IJmuiden.
Vissershaven: IJmuiden groeide uit tot de grootste vissershaven van het land; het Zee- en Havenmuseum vertelt het verhaal van haven, visserij en scheepvaart.- Hoogovens (1918): op 20 september 1918 werd de Koninklijke Nederlandsche Hoogovens en Staalfabrieken opgericht, gevestigd in de IJmond vanwege de ligging aan zee en het Noordzeekanaal.
- Ingeklemd: sindsdien ligt Wijk aan Zee, op één toegangsweg na, ingesloten tussen het staalbedrijf (nu Tata Steel), de Noordzee en het Noordhollands Duinreservaat.
- Deel van Beverwijk (1936): in 1936 hield de zelfstandige gemeente Wijk aan Zee en Duin op te bestaan en gingen beide dorpen op in de gemeente Beverwijk.
- Staal in het museum: in het Hoogovensmuseum in Velsen-Noord ontdekt u meer dan honderd jaar staalproductie in de IJmond.

Atlantikwall en evacuatie
In de Tweede Wereldoorlog werd de kust rond Wijk aan Zee een zwaar verdedigd deel van de Duitse Atlantikwall.
- Festung IJmuiden: tussen 1940 en 1944 bouwden de Duitsers de Festung IJmuiden om de haven en de hoogovens te beschermen, omringd door mijnenvelden, tankgrachten en wegversperringen.
- Dorp ontruimd (1942): in november 1942 moesten alle inwoners het dorp verlaten; in augustus 1943 mochten ze op eigen risico terug, maar in oktober 1943 werd het dorp opnieuw ontruimd.
- Een reusachtige radar: op de duinenrij aan de Van Ogtropweg stond een radarbunker met een twintig meter hoog scherm, een zogenaamde Mammut, die in Nederland op maar vier plaatsen stond.
- De verdwenen kerkklok: de bronzen klok uit 1658 van de Dorpskerk werd door de Duitsers afgevoerd, maar de schipper liet zijn schip midden op het IJsselmeer zinken; na de oorlog werd de klok opgedoken en teruggehangen.
- Terugkeer (1945): vanaf 8 juni 1945 keerden de bewoners terug naar hun grotendeels intacte huizen, waarna krijgsgevangen Duitse soldaten de mijnenvelden moesten opruimen.
Bunkers en forten: het Bunkermuseum in IJmuiden en het Forteiland IJmuiden laten zien hoe zwaar deze kust werd verdedigd.
Schaakdorp en dagrecreatie
Na de oorlog werd Wijk aan Zee vooral bekend als dagstrand voor de regio en als thuisbasis van een van de sterkste schaaktoernooien ter wereld.
- Het Hoogovenstoernooi (1938): het eerste schaaktoernooi werd in 1938 gehouden op het terrein van de Hoogovens; in 1942 verhuisde het naar Beverwijk en in 1946 werd het voor het eerst internationaal.
- Drie namen: tot en met 1999 heette het Hoogovenstoernooi, daarna Corustoernooi en sinds 2011 Tata Steel Chess Tournament.
- Schaken in De Moriaan: elk jaar in januari spelen de beste grootmeesters ter wereld in dorpshuis De Moriaan, terwijl in de sporthal duizenden amateurs, scholieren en clubspelers meedoen.
- Van badgast naar dagjesmens: in de jaren zeventig kwam grotendeels een einde aan het lange verblijf van badgasten; sindsdien draait het dorp vooral om dagrecreatie.
- Strandhuisjes: op het brede strand van Wijk aan Zee staat elke zomer een lange rij strandhuisjes.


